Αρχ. Σύνθεση Υποχρεωτική με επιλογή στο εξαμ. 6, 8, ECTS: 12
Σύμφωνα με τον μύθο, οι Γίγαντες Ώτος και Εφιάλτης στοίβαξαν βουνά για να φτάσουν τους θεούς στον Όλυμπο, δημιουργώντας το Πήλιο ως μια φυσική «σκάλα» προς τον ουρανό. Σε μια άλλη αφήγηση, το Πήλιο υπήρξε θερινή κατοικία των θεών — τόπος μετάβασης και συνύπαρξης διαφορετικών κόσμων. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο μύθους — της ανάβασης, της διεκδίκησης και της υβριδικής κατοίκησης — το μάθημα θέτει το ερώτημά του: ποιο είναι το παρόν και το μέλλον του ορεινού χώρου, και ευρύτερα των τόπων της περιφέρειας;
Πώς βιώνουν τα βουνά, τα νησιά και τα χωριά τις διαδικασίες αστικού μετασχηματισμού; Πώς επηρεάζονται από την κλιματική και οικονομική κρίση; Και πώς μπορούμε, ως αρχιτέκτονες*ισσες και πολεοδόμοι, να ανταποκριθούμε στις προκλήσεις αυτές;
Η ελληνική ύπαιθρος παραμένει συχνά στη σκιά της έρευνας και της αρχιτεκτονικής διερεύνησης, επισκιασμένη από αφηγήσεις που παράγονται στα μητροπολιτικά κέντρα. Πρόκειται για τόπους που έχουν αποδυναμωθεί δημογραφικά και συχνά εγκαταλειφθεί από πολιτικές φροντίδας, αλλά ταυτόχρονα αποτελούν πεδία έντονων διεκδικήσεων, οικολογικών μετασχηματισμών και κοινωνικών αγώνων. Τοπία που πλήττονται από την κλιματική και οικονομική κρίση, ενώ καλούνται να αναλάβουν κρίσιμους ρόλους κοινωνικής και οικολογικής βιωσιμότητας. Οι σημαντικότεροι αγώνες για τη γη, το νερό, την ενέργεια και τα κοινά εκτυλίσσονται σήμερα εκτός πόλης, σε τόπους που ωστόσο παραμένουν στο περιθώριο της αρχιτεκτονικής σκέψης. Εκεί επιβιώνουν πρακτικές ζωές και μορφές συνύπαρξης, που αφηγούνται ιστορίες κονωνικο-οικολογικής αντίστασης, παρότι βρίσκονται υπό συνεχή πίεση.
Αφετηρία του μαθήματος είναι η ανάγκη μιας έκκεντρης τοποθέτησης: η μετατόπιση της αρχιτεκτονικής σκέψης έξω από τα στενά όρια της πόλης και η διεκδίκηση ενός ενεργού ρόλου στη γνώση και τον σχεδιασμό της υπαίθρου ως κοινωνικού και οικολογικού κοινού. Το ερώτημα της κλίμακας και της πολυπλοκότητας γίνεται κεντρικό: πώς μπορούμε να σχεδιάζουμε σε ένα πεδίο όπου συνυπάρχουν γεωλογικές διάρκειες, ανθρώπινες διαδρομές, οικολογικά συστήματα και φαντασιακές αφηγήσεις;
Κατά τη διάρκεια του εξαμήνου προσεγγίζουμε το βουνό μέσα από το ερώτημα της ορεινότητας ως συνθήκης ζωής και σχεδιασμού. Το Πήλιο — τα χωριά του, τα τοπία του, το γεωλογικό του σώμα και οι μύθοι που το διαπερνούν — λειτουργεί ως πεδίο οικείοτητας και ως τόπος διερεύνησης της ορεινής περιφέρειας.
Δανειζόμαστε την έννοια της «χώρας» από τον Derrida, όχι ως απλό γεωγραφικό προσδιορισμό, αλλά ως πεδίο υποδοχής και εγγραφής. Η χώρα δεν είναι μορφή, ούτε σταθερό έδαφος· είναι το υπόστρωμα όπου εγγράφονται στρώματα γεωλογίας, νερού, δασών, οικισμών, υποδομών, μύθων και κινήσεων.Ο όρος «Πήλιον Χώρα», μας επιτρέπει να φανταστούμε, πέρα από ένα συμπαγές βουνό, ένα δυναμικό τόπο όπου διαφορετικές χρονικότητες, οικολογίες και μορφές ζωής συνυπάρχουν, επικαλύπτονται και μετασχηματίζονται.
Μέσα από χαρτογραφήσεις, επιτόπιες έρευνες και ποιοτική, εθνογραφική ανάλυση, ξεμπλέκουμε το βουνό σε στρώματα — γεωλογικά, κοινωνικά, οικολογικά και φαντασιακά — και το επανασυνθέτουμε ως συνθήκη ζωής εν εξελίξη. Έναν τόπο που δεν εξαντλείται στη μορφή του, αλλά αναδύεται μέσα από τις σχέσεις που τον διαπερνούν — διερευνούμε την αρχιτεκτονική μιας διαφορετικής "χωρικής συνθήκης" που εμπλέκεται ενεργά με τις διαδικασίες ζωής και κατοίκησης.
Το μάθημα προτείνει μια ουσιαστική μετατόπιση της αρχιτεκτονικής σκέψης: από το αντικείμενο στο πεδίο, από τη μορφή στη σχέση, από το κέντρο στην περιφέρεια. Προσφέρει θεωρητικά, μεθοδολογικά και σχεδιαστικά εργαλεία που επιτρέπουν μια κριτική προσέγγιση της παραγωγής του χώρου στη σύγχρονη οικολογική και πολιτική συνθήκη. Παράλληλα, συγκροτεί μια παιδαγωγική διαδικασία που συνθέτει θεωρητικές, ερευνητικές και σχεδιαστικές προσεγγίσεις, καλλιεργώντας — μέσα από βιωματικές διαδικασίες — την ικανότητα των φοιτητών και φοιτητριών να ερευνούν σχεδιαστικά και να σχεδιάζουν ερευνητικά, αναπτύσσοντας μια αρχιτεκτονική πρακτική που συνδέει τη χωρική σκέψη με τα κοινωνικά και οικολογικά της συμφραζόμενα.
Η αξιολόγηση βασίζεται στην παρουσία και την ενεργή συμμετοχή στο μάθημα, στην παράδοση των ενδιάμεσων εργασιάν και συμμετοχή στις ενδιάμεσες παρουσιάσεις, καθώς και στην ποιότητα της τελικής εργασίας, όπου δίνεται έμφαση στην αναλυτική ικανότητα και στην κριτική σύνθεση.