Γενικές ικανότητες (βάσει παραρτήματος διπλώματος): Αυτόνομη εργασία, Ομαδική εργασία, Εργασία σε διεπιστημονικό περιβάλλον, Σεβασμός στη διαφορετικότητα και στην πολυπολιτισμικότητα, Σεβασμός στο φυσικό περιβάλλον, Επίδειξη κοινωνικής, επαγγελματικής και ηθικής υπευθυνότητας και ευαισθησίας σε θέματα φύλου, Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης.
Τις τελευταίες δεκαετίες εξετάζεται συστηματικά η συμβολή της αρχιτεκτονικής στην καθιέρωση κυρίαρχων μοντέλων ανάπτυξης τα οποία όχι μόνο ενισχύουν κοινωνικές ιεραρχίες και ανισότητες, αλλά και οι επιπτώσεις τους γίνονται καθημερινά ορατές στην αλλαγή του κλίματος, καθώς κατανέμονται ασύμμετρα στους πιο ευάλωτους πληθυσμούς σε παγκόσμιο και τοπικό επίπεδο. Παράλληλα, εύρος θεωρητικών προσεγγίσεων αναζητούν τρόπους με τους οποίους η αρχιτεκτονική μπορεί να καλλιεργήσει εναλλακτικά πρότυπα σχεδιασμού, κατασκευής και παραγωγής του χώρου. Όχι μόνο για να αμφισβητηθούν συνεχιζόμενες μορφές εκμετάλλευσης, αλλά και για να καλλιεργηθούν πρακτικές «φροντίδας» των ανθρώπων και του περιβάλλοντος προς μια κατεύθυνση αντιμετώπισης των οικολογικών κρίσεων της εποχής μας
Ο διευρυμένος ορισμός της «φροντίδας»
Η έννοια της φροντίδας συνδέεται παραδοσιακά με υπηρεσίες που προσφέρονται στο πλαίσιο κρατικών πολιτικών πρόνοιας (π.χ. νοσοκομεία, οίκοι ευγηρίας, παιδικοί σταθμοί) ή με πρακτικές φροντίδας στο πλαίσιο της οικογένειας οι οποίες συνδέονται με την απλήρωτη γυναικεία οικιακή εργασία ή πιο πρόσφατα με τη φτηνή, συχνά άτυπη, εργασία μεταναστριών. Το ζήτημα της φροντίδας αναδείχθηκε από τα φεμινιστικά κινήματα ήδη από τη δεκαετία του 1970. Επανήλθε όμως δυναμικά στη συζήτηση πιο πρόσφατα -- και στην Ελλάδα -- στο πλαίσιο μελέτης της παγκοσμιοποίησης και της μετανάστευσης και των κοινωνικών/οικονομικών αλλαγών που έφερε ο περιορισμός των προνοιακών πολιτικών και η ενίσχυση επισφαλών συνθηκών εργασίας και λόγω των νεοφιλελεύθερων προγραμμάτων διαχείρισης της πρόσφατης οικονομικής κρίσης (Βαίου 2013).
Πηγαίνοντας πέρα από τη συμβατική κατανόηση του όρου, το μάθημα υιοθετεί το διευρυμένο ορισμό που αποδίδουν στην έννοια της φροντίδας σύγχρονες φεμινιστικές προσεγγίσεις όπως συμπυκνώνεται στο πιο κάτω απόσπασμα από τις Berenice Fisher και Joan Tronto:
Σε γενικό επίπεδο, προτείνουμε η φροντίδα να θεωρηθεί ως μια δραστηριότητα του είδους μας που περιλαμβάνει ό,τι κάνουμε για να συντηρούμε, διατηρούμε, και επισκευάζουμε τον ‘κόσμο’ μας έτσι ώστε να ζούμε σε αυτόν όσο καλύτερα γίνεται. Αυτό περιλαμβάνει τα σώματά μας, τους εαυτούς μας, και το περιβάλλον μας, όλα εκ των οποίων αναζητούμε να συνυφάνουμε σε ένα σύνθετο, δίκτυο διατήρησης της ζωής. (Toward a Feminist Theory of Caring, 1990)
Μας εμπνέουν ακόμα προσεγγίσεις οι οποίες επεκτείνουν αυτό τον ορισμό για να συμπεριλάβουν μορφές φροντίδας οι οποίες δεν αποτελούν προνόμιο μόνο των ανθρώπων αλλά και άλλων δρώντων πέρα από τον άνθρωπο. (Puig de La Bellacasa 2017)
Το μάθημα, αντλεί ακόμα από πρόσφατες επεξεργασίες της έννοιας της φροντίδας στο πεδίο της αρχιτεκτονικής θεωρίας στο πλαίσιο αναζήτησης μιας εναλλακτικής ηθικής/πολιτικής στάσης απέναντι στις κοινωνικές και οικολογικές προκλήσεις της σύγχρονης εποχής (Fitz και Krasny 2019). Στην κατεύθυνση αυτή, επανεξετάζεται ο ρόλος της αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού στη διασταύρωση εναλλακτικών πρακτικών φροντίδας, οικονομίας, εργασίας και οικολογίας και η συμβολή της αρχιτεκτονικής στην ενίσχυση συλλογικών δράσεων, δικτύων αλληλεγγύης και αλληλοβοήθειας, πρακτικών διαχείρισης κοινών και χωρικών πολιτικών με στόχους για κοινωνική και περιβαλλοντική δικαιοσύνη, προς και πέρα από τον άνθρωπο.
Αρχιτεκτονικές της Φροντίδας: Συγκατοικώντας στον Κήπο
Οι σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις της «φροντίδας» αποτέλεσαν βασική πηγή έμπνευσης για τους θεωρητικούς και σχεδιαστικούς πειραματισμούς που ανέπτυξε το μάθημα στην πόλη του Βόλου τα τελευταία χρόνια. Από την επανάχρηση βιομηχανικών κελυφών ως κρίσιμων υποδομών για την πολυσυλλεκτικότητα και την αστική βιωσιμότητα (2021–23), έως την αναζήτηση μοντέλων συλλογικής κατοίκησης στην περιοχή της Νέας Ιωνίας (2023–25), το μάθημα μέχρι τώρα επικεντρώθηκε στη «φροντίδα» ως στρατηγική ενεργοποίησης κενών ή ανενεργών κτιρίων σε διάφορες περιοχές της πόλης με μέριμνα για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες αλλά και το περιβάλλον.
Το φετινό μάθημα στρέφεται στη διερεύνηση πρακτικών φροντίδας στη διασταύρωση της συλλογικής κατοίκησης και της συλλογικής καλλιέργειας κήπων.
Με επίκεντρο το συγκρότημα εργατικών κατοικιών στις οδούς Παπαρήγα Μήτσου και Δορυλαίου, επιχειρούμε να αναζητήσουμε σχεδιαστικές απαντήσεις στα ακόλουθα ερωτήματα:
- Πώς μπορούν τα μοντέλα συλλογικής κατοίκησης και συλλογικής καλλιέργειας να συνδυαστούν, αναδιαμορφώνοντας τόσο τις εργατικές κατοικίες όσο και τον περιβάλλοντα δημόσιο χώρο;
- Πώς μπορούμε να φανταστούμε και να σχεδιάσουμε νέες πρακτικές φροντίδας που διαπερνούν τα όρια μεταξύ οικιακού και δημόσιου χώρου, μεταξύ κατοικίας και πόλης;
- Πώς μπορούν να διαμορφωθούν μορφές συγκατοίκησης που υπερβαίνουν όχι μόνο τα χωρικά όρια της κατοικίας αλλά και την ανθρωποκεντρική της συγκρότηση, ενσωματώνοντας μη-ανθρώπινα είδη στη διαδικασία της παραγωγής και της συνύπαρξης;
Το μάθημα, με τίτλο «Συγκατοικώντας στον Κήπο», βασίζεται σε μετα-ανθρωπιστικές και σχεσιακές προσεγγίσεις, διερευνώντας με αρχιτεκτονικά εργαλεία την πολυπλοκότητα και τη διασυνδεδεμένη φύση της ζωής, από και πέρα από τον άνθρωπο. Οι εργασίες του μαθήματος θα εστιάσουν στη διερεύνηση συλλογικών πρακτικών συγκατοίκησης και καλλιέργειας, τοποθετώντας στο επίκεντρο τις πρακτικές φροντίδας και αναπτύσσοντάς τες μέσα από δύο αλληλοτροφοδοτούμενες κατευθύνσεις:
i) Επανασχεδιασμό των χώρων κατοικίας, ο οποίος μπορεί να περιλαμβάνει επεκτάσεις, εσωτερική αναδιοργάνωση και λειτουργική αναβάθμιση. Θα επιδιωχθεί η παράλληλη διερεύνηση συλλογικών μοντέλων κατοίκησης, όπως συνεταιριστικά σχήματα, διευρυμένοι κοινόχρηστοι χώροι και μορφές αυτοοργάνωσης και αυτοδιαχείρισης.
Αναγνωρίζουμε τη συλλογική κατοίκηση ως δυνατότητα πρόσβασης σε προσιτή και ποιοτική κατοικία, αλλά και ως καταλύτη μετασχηματισμού των κοινωνικών σχέσεων και, εν δυνάμει, αμφισβήτησης ταξικών, έμφυλων, ηλικιακών και άλλων μορφών ανισότητας.
ii) Διαμόρφωση ενός διευρυμένου κήπου μέσω του ανασχεδιασμού των ανοιχτών χώρων του συγκροτήματος. Θα διερευνηθούν οι δυνατότητες ανάπτυξης σύνθετων προγραμμάτων συλλογικής καλλιέργειας, τα οποία μπορούν να υποστηρίξουν χρήσεις αναψυχής, παραγωγής τροφής, οικιακής και/ή κοινοτικής καλλιέργειας, καθώς και συμπληρωματικές λειτουργίες, όπως εργαστήρια, αποθήκες, συλλογικές κουζίνες, βιβλιοθήκες και άλλες κοινόχρηστες υποδομές που ενισχύουν τη συνεργασία και τη διασύνδεση με τη γειτονιά.
Αντιλαμβανόμαστε τον «κήπο» ως πεδίο καλλιέργειας συλλογικών πρακτικών που μπορούν να συμβάλουν στη διατροφική ασφάλεια, στη συγκρότηση αστικών κοινών και στην ενίσχυση κοινωνικών διεκδικήσεων, καθώς και στην ανάπτυξη διαειδικών μορφών φροντίδας μεταξύ ανθρώπων, εντόμων, φυτών και άλλων όντων.
Εκπαιδευτική μεθοδολογία
Οι δύο κατευθύνσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω δεν θα εξεταστούν ανεξάρτητα, αλλά ως ενιαίο πεδίο μελέτης και παρέμβασης. Κεντρικός στόχος του μαθήματος είναι η ανάπτυξη σχεδιαστικών εργαλείων που θα αναδεικνύουν τις σχέσεις, τις διασυνδέσεις και τις διαπλεκόμενες πρακτικές φροντίδας που συγκροτούνται στη διασταύρωση της συλλογικής κατοίκησης και της καλλιέργειας. Παράλληλα, το συγκρότημα εργατικών κατοικιών δεν προσεγγίζεται ως κενό, «αδιάφορο» ή παθητικό πεδίο, αλλά ως ένας σύνθετος κόσμος συν-κατοίκησης ανθρώπινων και μη ανθρώπινων δρώντων, ο οποίος διαμορφώνεται από υλικές, κοινωνικές και οικολογικές σχέσεις που χρήζουν προσεκτικής ανάγνωσης και ενεργοποίησης.
Οι προσεγγίσεις και τα σχεδιαστικά εργαλεία που θα αναπτύξουμε στοχεύουν στην προσεκτική παρατήρηση, χαρτογράφηση και ανάδειξη υφιστάμενων πρακτικών φροντίδας, όσο ισχνές ή αθέατες κι αν είναι. Αξιοποιώντας θεωρητικές αναφορές, ανάλυση παραδειγμάτων, επιτόπια μελέτη, καταγραφές και αποτυπώσεις κτιρίων και χώρων, καθώς και άμεση επαφή με τους κατοίκους, θα επιδιώξουμε τη συστηματική χαρτογράφηση πρακτικών «φροντίδας» σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, μέσα και γύρω από το συγκρότημα εργατικών κατοικιών. Τελικός στόχος της μεθοδολογίας που θα ακολουθήσουμε είναι οι προτάσεις παρεμβάσεων να αναδυθούν μέσα από τις ίδιες τις χαρτογραφήσεις και τα σχεδιαστικά εργαλεία, οδηγώντας στην ενεργοποίηση, ενίσχυση και τον εμπλουτισμό μορφών συγκατοίκησης στον κήπο.
Ανάμεσα στα εργαλεία που θα αξιοποιήσουμε περιλαμβάνονται:
- Τομές που διασταυρώνουν το μέσα με το έξω, τον οικιακό με τον δημόσιο χώρο, την κατοικία με τον κήπο και την πόλη, το πάνω με το κάτω, τον αέρα με το χώμα, την επιφάνεια με το υπέδαφος του αστικού χώρου.
- Αξονομετρικά σχέδια που αποτυπώνουν λεπτομέρειες υφιστάμενων χώρων, κτιρίων και φυτεύσεων, καθώς και τις προτεινόμενες παρεμβάσεις.
- Συλλογική μακέτα του συγκροτήματος, η οποία θα κατασκευαστεί από κοινού. Ως μέσο εξοικείωσης με τις φυσικές διαστάσεις του δομημένου και αδόμητου περιβάλλοντος, η μακέτα θα λειτουργήσει ως υπόβαθρο για τη δοκιμή και την παρουσίαση των προτάσεων.
Τις διερευνήσεις του μαθήματος θα εμπλουτίσουν προσκεκλημένες ομιλίες, κοινές δράσεις με άλλα μαθήματα, καθώς και παράλληλες δραστηριότητες, όπως η έκθεση «Συν-κατοικώντας τα Κενά: Από το Όραμα στη Διεκδίκηση», που συνδιοργανώνει το ΤΑΜ με την ομάδα Cohab Athens στον Βόλο τον Μάιο του 2026.
Τέλος, ενδιάμεσες παραδόσεις και μια τελική παρουσίαση των εργασιών ενώπιον κριτών θα λειτουργήσουν ως μηχανισμοί ανατροφοδότησης και συλλογικής αξιολόγησης του μαθήματος.
[Γνώση, Κατανόηση, Σύνθεση]
Το μάθημα προσεγγίζει τις «αρχιτεκτονικές της φροντίδας» μέσα από το συνδυασμό θεωρητικών προσεγγίσεων και εργαλείων σχεδιασμού. Αξιοποιεί την βιωματική και πρακτική (hands-on) κουλτούρα των μαθημάτων αρχιτεκτονικής σύνθεσης για να οξύνει την κριτική σκέψη, ατομικές και συλλογικές δεξιότητες μέσα από τη συνεργασία και το διάλογο. Με την ολοκλήρωση του μαθήματος φοιτήτριες και φοιτητές αναμένεται να:
- Έχουν έρθει σε επαφή με σύγχρονες/καινοτόμες διεπιστημονικές θεωρητικές προσεγγίσεις στο πεδίο της αρχιτεκτονικής θεωρίας και πρακτικής και τη κρισιμότητα τους στη αρχιτεκτονική εκπαίδευση.
- Έχουν πειραματιστεί με τη χρήση διαφορετικών ερευνητικών μεθόδων (π.χ. βιβλιογραφική μελέτη, επιτόπιες καταγραφές, διαδικτυακή έρευνα, συγγραφή κειμένου) σε συνδυασμό με σχεδιαστικά εργαλεία τα οποία αξιοποιούνται με αναλυτική διάθεση (διαγράμματα, χαρτογραφήσεις κλπ.) αλλά και ως μέσα επεξεργασίας και αναπαράστασης χωρικών διατάξεων, αρχιτεκτονικών μορφών και υλικοτήτων.
- Έχουν κατανοήσει τις κοινωνικές και οικολογικές διαστάσεις του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και προσεγγίσει πρακτικές επανάχρησης κτιρίων και εναλλακτικά πρότυπα σχεδιασμού, κατασκευής και οικονομίας.
- Έχουν κατανοήσει τη σημασία του διαλόγου μεταξύ θεωρίας και σχεδιασμού αλλά και μεταξύ ακαδημαϊκού χώρου και της κοινωνικής πραγματικότητας.
- Έχουν οξύνει δεξιότητες επικοινωνίας μέσα από τη συνεργασία και το διάλογο εντός του μαθήματος και στην επαφή τους με προσκεκλημένους ομιλητές/τριες και με εκπροσώπους φορέων και κοινωνικών ομάδων κατά τη διάρκεια προγραμματισμένων επισκέψεων
- Έχουν κατανοήσει τη σημασία της θεωρητικής αντίληψης στην ευρύτερη διαπαιδαγώγηση του αρχιτέκτονα αλλά και τις ευθύνες του επαγγέλματος απέναντι στις κοινωνικές ανισότητες και περιβαλλοντικές κρίσεις της εποχής.
Οι φοιτητικές εργασίες αξιολογούνται με βάση τα ποιοτικά χαρακτηριστικά τους και στο μέτρο της συστηματική τους επεξεργασίας κατά τη διάρκεια του εξαμήνου. Η αξιολόγηση βασίζεται στην ενεργή συμμετοχή των φοιτητών και φοιτητριών σε ένα εντατικό εκπαιδευτικό πρόγραμμα που περιλαμβάνει σύντομες διαλέξεις, προσκεκλημένες ομιλίες, επισκέψεις και επαφή με φορείς και κοινωνικές ομάδες, συζητήσεις και καθορισμένα στάδια επεξεργασίας και ενδιάμεσων παραδόσεων. Ο τελικός βαθμός δεν αντανακλά μόνο το τελικό αποτέλεσμα αλλά προϋποθέτει και περιλαμβάνει τη συμμετοχή σε προγραμματισμένες παρουσιάσεις και ενδιάμεσα παραδοτέα (θα δοθούν αναλυτικές οδηγίες).
Τα κριτήρια αξιολόγησης των φοιτητών εργασιών περιλαμβάνουν:
- Δημιουργική εμπλοκή με τα ερωτήματα/προβληματισμούς και εργαλεία του μαθήματος τόσο στα επιμέρους στάδια ανάλυσης/επεξεργασίας των εργασιών όσο και στην τελική φάση της ολοκλήρωσης/παράδοσης τους.
- Η ερευνητική και πειραματική διάθεση για τη διαμόρφωση πρωτότυπων και τεκμηριωμένων σχεδιαστικών προτάσεων.
- Η ποιοτική διαχείριση των διαφορετικών μέσων επικοινωνίας/παρουσίασης τόσο ως προς το σκέλος της αναλυτικής περιγραφής (κείμενα, διαγράμματα κλπ.) όσο και προς την σχεδιαστική επεξεργασία/αναπαράσταση (αρχιτεκτονικές αναπαραστάσεις, μακέτες κλπ.
Συγκεκριμένα η αξιολόγηση (100%) περιλαμβάνει παρουσίαση και πλήρη παράδοση όλων των παραδοτέων (σύμφωνα με τον Οδηγό Εκπόνησης Εργασιών) και κατανέμεται ως εξής:
15% ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 1
25% ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ 2
60% ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ 3 &/ ΤΕΛΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ
* Για την αξιολόγηση λαμβάνεται υπόψη και η παρουσία και ενεργή συμμετοχή στο μάθημα σε διαλέξεις, συζητήσεις, θεωρητικά σεμινάρια και λοιπές δραστηριότητες.
Fitz, A., Krasny E., and Architekturzentrum Wien (eds.), 2019. Critical Care: Architecture and Urbanism for a Broken Planet, Vienna: Architekturzentrum Wien; Cambridge, MA: MIT Press.
Chatzidakis, A., Hakim, J., Litter, J., and Rottenberg, C. 2022. Το Mανιφέστο της Φροντίδας: Η Πολιτική της Αλληλεξάρτησης. Θεσσαλονίκη: Ρόπη.
Cohab, 2023. Κείμενο Εργασίας 1: Διερευνώντας τη Συνεργατική Κατοικία στην Ελλάδα. Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Χάινριχ Μπελ Ελλάδας. Προσβάσιμο εδώ: https://gr.boell.org/sites/default/files/2023-06/diereynontas-ti-synergatiki-katoikia-stin-ellada.pdf * Και διαδικτυακά: https://cohabathens.org/cohab_toolkit/
Gavaldà Marc and Claudio Cattaneo, 2022. “Feeding Together, The Revolution Starts in the Kitchen.” In: Stavrides, S. and P. Travlou P (eds.). Housing as Commons: Housing Alternatives as Response to the Current Urban Crisis, 95-111, London: Bloomsbury Publishing.
Piniara, Ioanna. 2025. “Towards an Ecology of the Private: A Manual for the Trigono Community Land Trust in Athens.” In: We Have Never Been Private: The Housing Project in Neoliberal Europe. 128-232. Barcelona: Actar.
Petrescu, Doina. 2017. “Being-in-relation and Reinventing Commons.” In: Schalk, M., Kristiansson, T., and Mazé Ramia, Feminist Futures of Spatial Practice: Materialisms, Activisms, Dialogues, Pedagogies, Projectionsm, 101-109. Bamberg: Spurbuchverlag/AADR.
Stavrides. S. 2016. "Housing and Urban Commoning." In: Common Space: The City as Commons, 95-129. London: Zed Books.
ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΕΣ ΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΦΡΟΝΤΙΔΑ
Βαΐου, Ν. 2013 Δια-εθνικές Καθημερινότητες στην Πόλη: Επανεξετάζοντας Έμφυλες Σχέσεις και Πρακτικές Φροντίδας στις Γειτονιές της Αθήνας. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών. Τομ. 140. 140-141), 71-86. https://doi.org/10.12681/grsr.57
Puig de La Bellacasa, M. 2017. Matters of Care: Speculative Ethics in More than Human Worlds. Minneapolis: University of Minnesota Press.
ΦΡΟΝΤΙΔΑ, ΕΠΙΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΗ-ΕΞΟΡΥΚΤΙΚΕΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ
Material Culture. 2022. Material Reform: Building for a Post-Carbon Future. First ed. London: MACK.
Dzierżawska, Z., & Malterre-Barthes, C. 2022. Graphic Novel: A Global Moratorium on New Construction, Architectural Review. Ανάκτηση 21 Φεβρουαρίου 2022, https://www.architectural-review.com/essays/graphic-novel-a-global-moratorium-on-new-construction
Graham S. and Thrift N. 2007. Out of Order: Understanding Repair and Maintenance. Theory, Culture & Society 24(1): 1–25.
Mattern, S. 2024. “Step by Step: Step by Step: Thinking Through and Beyond the Repair Manual.” Places Journal. Accessed 17 Mar 2024. https://placesjournal.org/article/step-by-step-repair-manuals-political-ecology/
Mattern, S. 2018. “Maintenance and Care,” Places Journal, November 2018. Accessed 17 Mar 2024. https://doi.org/10.22269/181120
Space Caviar (ed.) Non Extractive-Architecture: On Designing without Depletion, London: Sternberg Press.
ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ
Καψάλη Μ., και Πέττας, Δημήτρης Πέττας. 2022, Έμφυλες Διαστάσεις της (Συνεταιριστικής) Κατοικίας. Διαθέσιμο στο: https://gr.boell.org/el/2022/09/30/emfyles-diastaseis-tis-synetairistikis-katoikias
Places of Togetherness 2024. Διαθέσιμο στο: www.placesoftogetherness.com
Σιατίτσα Δ., και Μ. Καραγιάννη, 2022. Είναι Εφικτή η Συνεταιριστική Κατοικία στην Ελλάδα; Διαθέσιμο στο: https://gr.boell.org/el/2022/09/29/einai-efikti-i-synetairistiki-katoikia-stin-ellada
Stavrides, S. and P. Travlou, 2022. Revisiting the Housing Question: The Potentialities of Urban Commoning. In: Stavros, S., and Travlou P. (eds.). Housing as Commons: Housing Alternatives as Response to the Current Urban Crisis, 1-19. London: Bloomsbury Academic.
Σταυρίδης, Στ. 2018. Κοινός Χώρος: Η Πόλη ως Τόπος των Κοινών: Aθήνα: Angelus Novus. (Κεφάλαια: Ετεροτοπίες που Πλάθονται από Κοινού: Μαθαίνοντας από την Ιστορία ενός Συγκροτήματος Κοινωνικής Κατοικίας στην Αθήνα & Στέγαση και Πρακτικές Μοιράσματος στην Πόλη)
ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΝΕΑΣ ΙΩΝΙΑΣ ΚΑΙ ΒΟΛΟΥ
100 Memories: https://100memories.gr/volos/?lang=en
Antoniou, A. 2019. Institutional Housing Policies and Habitation Practices of the Refugees Arriving in Volos, Greece, in 1922. The Urban Transcripts Journal 2, (2). https://journal.urbantranscripts.org/article/institutional-housing-policies-and-habitation-practices-of-the-refugees-arriving-in-volos-greece-in-1922-antonis-antoniou/
Hastaoglou-Martinidis, V. 2023. Volos in the Network of Mediterranean Cities: Comparative Mapping of the City’s Spatial Evolution Through the Nineteenth and Twentieth Centuries. In: Özveren, E., Yenişehirlioğlu, F., Selvi Ünlü, T. (eds) Mediterranean Port Cities. Cities, Heritage and Transformation. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-32326-3_7
Χαστάογλου, Β. 2007. Βόλος, το Πορτραίτο μιας Πόλης από το 19ο αιώνα έως Σήμερα. Βόλος: Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας και Τεκμηρίωσης Βόλου. (ειδικά IV.1 Η Εγκατάσταση των Προσφυγών Και Το Προάστιο Της Νέας Ιώνιας, σελ. 78-80)
Καραστεργίου, Μ. 2016. Εδώ στο Βόλο οι Πρόσφυγες Φέραν το Ποδόσφαιρο. Το γήπεδο της Νίκης ως Τόπος Μνήμης, Ταυτότητας και Ιστορίας των Προσφύγων της Νέας Ιωνίας. Στο: Μπούσχοτεν Ρ. Β., Βερβενιώτη Τ., Λαμπροπούλου Δ., Μούλιου, Μ., Χαντζαρούλα, Π. (επιμ,) Η Μνήμη Αφηγείται την Πόλη, Αθήνα: Πλέθρον, σελ. 107-124.
Ερευνητικά Θέματα ΤΑΜ ΠΘ
Ρηγάκη, Ε., 2016. Το Αρχιτεκτονικό Παζλ της Ν.Ιωνίας. Αλλοιώσεις και Προσθήκες των Προσφυγικών στην Πάροδο του Χρόνου. Επίβλεψη: Κ. Μανωλίδης. Ερευνητικό Θέμα, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Φουντούλη Ε. 2011. Τα Προσφυγικά της Νέας Ιωνίας Βόλου. Η Ιστορική και Οικιστική Διαδρομή. Από την Προσφυγούπολη του 1922 στη Σύγχρονη Πόλη του 2011. Επίβλεψη: Κ. Αδαμάκης. Ερευνητικό Θέμα,Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Ψαρράκη, Μ. 2010. Ο Προσφυγικός Οικισμός της Νέας Ιωνίας Μαγνησίας: Κατοικία και Μνήμη. Επίβλεψη: Μ. Παπαδημητρίου, Ερευνητικό Θέμα, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Αρχεία και Συλλογές
Αρχείο οπτικοασκουστικών μαρτυριών - Εργαστήριο Ιστορίας (ΙΑΚΑ ΠΘ)
Ομάδα Προφορικής Ιστορίας Βόλου – ΟΠΙΒΟ
Δημοτικό Κέντρο Ιστορίας και Τεκμηρίωσης Βόλου – Δήμος Βόλου
φροντίδα, αστικοί κήποι, κοινά, συλλογική κατοίκηση, καλλιέργεια, κατοικία, αρχιτεκτονικός σχεδιασμός, αρχιτεκτονική θεωρία,