«Ξαφνικά ένας συριχτός, βουητός ήχος έφτασε στ’ αυτιά μου. Κοίταξα, και μέσα στη γαλήνη του αγροτικού τοπίου, σαν παγωμένη χιονοστιβάδα, υψωνόταν ένα μεγάλο ασβεστωμένο εργοστάσιο». Η σκηνή αυτή, από το ομώνυμο βιβλίο The Machine in the Garden (1964) του Leo Marx, συμπυκνώνει το κεντρικό ερώτημα του μαθήματος: τι συμβαίνει όταν ο μηχανικός ήχος — και η υλική φύση μιας μηχανής — εισέρχεται σε έναν αγροτο-ποιμενικό τοπίο; Ποια είναι τελικά η «μηχανή» και ποιος ο «κήπος»;

Στο The Machine in the Garden (1964), ο Leo Marx περιγράφει επανειλημμένα αυτή τη στιγμή ρήξης: τον ήχο του τρένου, του ατμόπλοιου ή του εργοστασίου που εισβάλλει σε έναν φαινομενικά ειδυλλιακό «κήπο». Η «μηχανή» λειτουργεί ως μεταφορά της προόδου, της μηχανοποίησης και της καπιταλιστικής επέκτασης, διαταράσσοντας το αγροτο-ποιμενικό ιδεώδες της αρμονίας και της αυτάρκειας. Ωστόσο, ο Marx δεν αναπαράγει απλώς το δίπολο φύση–τεχνολογία. Ασκεί κριτική στον ρομαντικό μύθο μιας χαμένης υπαίθρου και προτείνει ένα «ενδιάμεσο τοπίο»: έναν υβριδικό χώρο όπου φυσικά και τεχνολογικά στοιχεία συνυπάρχουν και αλληλοδιαμορφώνονται.

Με αυτή την οπτική, η «μηχανή στον κήπο» γίνεται για εμάς αναλυτικός φακός για να εξερευνήσουμε την πολυσύνθετη Υπαίθρο Χώρα της ελληνικής περιφέρειας. Ακολουθώντας τον «ήχο της μηχανής», διερευνούμε πώς τα περιφερειακά τοπία διαπλέκονται με διαδικασίες διευρυμένης αστικοποίησης, παγκόσμιες ροές κεφαλαίου και παραγωγικές υποδομές — συχνά ασυνεχείς και εποχικές, αλλά βαθιά ενσωματωμένες σε ευρύτερα δίκτυα. Ταυτόχρονα, αναγνωρίζουμε ότι συντονίζεται με έναν υπαρκτό αγροτο-ποιμενικό κόσμο, ο οποίος επιμένει και αντιστέκεται πίσω από τις εξιδανικευμένες εικόνες του. Η «μηχανή στον κήπο» δεν αποτελεί απλώς σύμβολο ρήξης, αλλά σημείο συνάντησης — ένα ηχητικό ίχνος που μας επιτρέπει να διαβάσουμε τις πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις μεταξύ ειδών, οικονομιών και οικοσυστημάτων στη σύγχρονη συνθήκη.

Καθώς οι αγρότες και οι μηχανές τους κινούνται «εκτός κήπου», σε δρόμους, υποδομές και πόλεις, ανοίγουμε μια συζήτηση για το αγροτικό ζήτημα της ελληνικής υπαίθρου. Ξεκινώντας από παραγωγικούς χώρους που εντοπίζουμε σε οικείους σε εμάς τόπους, το μάθημα θέτει αυτούς τους προβληματισμούς και προτείνει νέους τρόπους να δούμε και να αφηγηθούμε τους πολυσύνθετους τόπους της Υπαίθρου Χώρας: τους κήπους και τις μηχανές, τις παραγωγικές διαδικασίες, τους μετασχηματισμούς, τις διαπλεκόμενες σχέσεις ζωής και συνύπαρξης που εκτυλίσσονται εκεί.

Μέσα από θεωρία, μεθοδολογία και πειραματισμό, αναζητούμε εναλλακτικές οπτικές και εργαλεία που μας βοηθούν να ανακαλύψουμε εκ νέου την περιφέρεια και να τη σκεφτούμε διαφορετικά. Στόχος είναι να εξερευνήσουμε θεωρητικά και μεθοδολογικά εργαλεία που συνδέουν την έρευνα με τον σχεδιασμό, μέσα από πρακτικές χαρτογράφησης, αφηγηματικά εργαλεία και συνεργατικές μεθόδους.

Αμφισβητώντας τις παραδοσιακές διχοτομίες ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, την έρευνα και τον σχεδιασμό, τη μηχανή και τον κήπο, το μάθημα προτείνει μια παιδαγωγική διαδικασία όπου όλα τα παραπάνω αναπτύσσονται αλληλένδετα. Με τον τρόπο αυτό επιδιώκει να εμπλουτίσει το πεδίο των αστικών σπουδών με νέες προοπτικές για την έρευνα και να ενθαρρύνει μια κριτική και δημιουργική προσέγγιση των περιφερειακών τοπίων της υπαίθρου.

Με την ολοκλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές/ριες θα είναι σε θέση να:

1. Κατανοούν βασικές θεωρίες για τη διευρυμένη αστικοποίηση, τις διαδικασίες μετασχηματισμού της Υπαίθρου και τη σημασία του «αστικού εκτός».

2. Αναγνωρίζουν και να προσεγγίζουν κριτικά τις παραδοσιακές διχοτομίες (πόλη/ύπαιθρος, αστικό/αγροτκό, θεωρία/πράξη, έρευνα/σχεδιασμός) και να τις επαναδιατυπώνουν σε δημιουργικές και συνεργιστικές κατευθύνσεις.

3. Χρησιμοποιούν μεθοδολογικά εργαλεία όπως χαρτογράφηση, αφηγηματικές τεχνικές και εθνογραφικές ερευνητικές μεθόδους για την ανάλυση και τον σχεδιασμό σε περιφερειακά τοπία.

4. Συνδέουν θεωρητικές προσεγγίσεις με εφαρμοσμένο σχεδιασμό μέσα από ομαδική εργασία και διεπιστημονική συνεργασία.

5. Παράγουν ερευνητικά και σχεδιαστικά αποτελέσματα που συμβάλλουν στην κατανόηση και στην αντιμετώπιση των κοινωνικών και οικολογικών προκλήσεων της υπαίθρου και της περιφέρειας.

Το μάθημα απευθύνεται σε φοιτητές/ριες που θέλουν να συνθέσουν θεωρητικές, ερευνητικές και σχεδιαστικές προσεγγίσεις∙ να ερευνούν σχεδιαστικά και να σχεδιάζουν ερευνητικά. Προσφέρει εργαλεία που μπορούν να αξιοποιηθούν και να εξελιχθούν στην ερευνητική ή τη διπλωματική τους εργασία.      

/
Μηχανή στον Κήπο. Αισθητιαρικές Περιπλανήσεις στην Ύπαιθρο Χώρα,
Εργοαστάσιο φέτας, ορεινή Αρκαδία, Μάρτης 2022.

Η αξιολόγηση βασίζεται στην παρουσία και την ενεργή συμμετοχή στο μάθημα, στη συμβολή στις ενδιάμεσες προφορικές παρουσιάσεις, καθώς και στην τελική εργασία (Αφηγηματικό Πείραμα), όπου δίνεται έμφαση στην αναλυτική ικανότητα και στην κριτική σύνθεση.     

Marx, Leo. The Machine in the Garden: Technology and the Pastoral Ideal in America. New York: Oxford University Press, 1964.

Williams, Raymond. The Country and the City. London: Chatto & Windus, 1973.

Gifford, Terry. “Pastoral, Anti-Pastoral and Post-Pastoral.” In Green Voices: Understanding Contemporary Nature Poetry, 146–174. Manchester: Manchester University Press, 1995.

Garrard, Greg. Ecocriticism. London: Routledge, 2004.

Buell, Lawrence. The Future of Environmental Criticism: Environmental Crisis and Literary Imagination. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2005.

Morton, Timothy. Ecology without Nature: Rethinking Environmental Aesthetics. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007.

Heise, Ursula K. Sense of Place and Sense of Planet: The Environmental Imagination of the Global. Oxford: Oxford University Press, 2008.

Brenner, Neil, and Christian Schmid. “Planetary Urbanization.” In Implosions/Explosions: Towards a Study of Planetary Urbanization, edited by Neil Brenner, 160–163. Berlin: Jovis, 2014.

Brenner, Neil, and Nikos Katsikis. “Is the Mediterranean Urban?” In Implosions/Explosions: Towards a Study of Planetary Urbanization, edited by Neil Brenner, 428–459. Berlin: Jovis, 2014.

Clark, Timothy. Ecocriticism on the Edge: The Anthropocene as a Threshold Concept. London: Bloomsbury, 2015.

Schmid, Christian, and Milica Topalovic, eds. Extended Urbanisation: Tracing Planetary Struggles. Basel: Birkhäuser, 2023.

Markaki, Metaxia. “Expropriation and Extended Citizenship: The Peripheralisation of Arcadia.” In Extended Urbanisation: Tracing Planetary Struggles, edited by Christian Schmid and Milica Topalovic, 197–234. Basel: Birkhäuser, 2023.

Bathla, Nitin. “A Methodological Pluriverse: An Introduction.” In Researching Otherwise: Pluriversal Methodologies for Landscape and Urban Studies. Zurich: gta Verlag, 2024.