Ζούμε σήμερα σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από πρωτοφανή ένταση ένοπλων συγκρούσεων και περιβαλλοντικών κρίσεων — μια εποχή εκτεταμένων και απρόβλεπτων καταστροφών, αλλά και αυξανόμενης ευαλωτότητας απέναντι στην καταστροφή. Σε αυτό το πλαίσιο, η έννοια της «ανοικοδόμησης» επανέρχεται ολοένα και συχνότερα στο προσκήνιο, καθιστώντας την κριτική κατανόηση της έννοιας, της ιστορίας της και των συναφών πρακτικών της ένα από τα κεντρικά ζητήματα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής θεωρίας και του σχεδιασμού.

Η έννοια της «ανοικοδόμησης» γίνεται συχνά αντιληπτή μέσα από τις θετικές συνδηλώσεις της: ως ένα νέο ξεκίνημα, μια καμπή, ένα νέο όραμα. Ωστόσο, από την ίδια την ετυμολογία της, είναι βαθιά συνδεδεμένη με μια εγγενή αρνητικότητα: με την αναφορά σε κάποιο καταστροφικό γεγονός που έχει προηγηθεί. Η «ανοικοδόμηση» προκύπτει ως επείγουσα ανάγκη να οικοδομηθεί εκ νέου — είτε πρόκειται για μια υλική κατασκευή είτε για την κοινωνική τάξη — κάτι που έχει ήδη καταρρεύσει. Προβάλλεται ως διαδικασία αποκατάστασης, αντικατάστασης και, ενίοτε, διόρθωσης.

Μπροστά στα πρόσφατα βίαια γεγονότα στην Παλαιστίνη, την Ουκρανία, τη Συρία, την Υεμένη και το Σουδάν, αλλά και στις ολοένα συχνότερες και εντεινόμενες οικολογικές καταστροφές, σχέδια και διαδικασίες ανοικοδόμησης αναπτύσσονται σε ολόκληρο τον κόσμο με στόχο όχι μόνο την ανακατασκευή κατοικιών, υποδομών και παραγωγικών τοπίων, αλλά και την ανασυγκρότηση κοινοτήτων και ολόκληρων «εθνών». Η «ανοικοδόμηση» συχνά παρουσιάζεται ως μια «θεραπευτική» διαδικασία, μέσω της οποίας οι πληγείσες κοινωνίες μπορούν να ανακτήσουν τη σταθερότητά τους και να επανέλθουν σε μια πορεία προόδου. Ωστόσο, οι διαδικασίες ανοικοδόμησης είναι στενά συνδεδεμένες με σχέσεις εξουσίας, εμπλέκονται στη διαμόρφωση νοημάτων και συχνά καθορίζουν τον τρόπο με τον οποίο συγκροτούνται τα ίδια τα κοινωνικά υποκείμενα.

Το μάθημα προσεγγίζει την ανοικοδόμηση ως ιστορική έννοια και εξετάζει κριτικά τη γενεαλογία της από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έως σήμερα, στο ευρύτερο πλαίσιο των διαδικασιών αποαποικιοποίησης, του Ψυχρού Πολέμου και της μεταψυχροπολεμικής περιόδου. Εξετάζει, επιπλέον, τις ηθικοπολιτικές διαστάσεις της ανοικοδόμησης: τον τρόπο με τον οποίο οι κυρίαρχοι λόγοι αναπαράγουν υφιστάμενες ή διαμορφώνουν νέες ιεραρχίες, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο η ανοικοδόμηση λειτουργεί τελικά ως μορφή διακυβέρνησης και, κατ’ επέκταση, ως εργαλείο ήπιας ισχύος στο πλαίσιο ευρύτερων εγχειρημάτων κοινωνικής μηχανικής. Παράλληλα, το μάθημα προσεγγίζει την ανοικοδόμηση και ως ένα ευρύ φάσμα πρακτικών που αναπτύσσονται από άτομα και κοινότητες, συχνά εν μέσω συγκρούσεων, παρατεταμένης βίας και ερείπωσης, συγκροτώντας «από τα κάτω» συλλογικά οράματα επιβίωσης, αλληλεγγύης και δικαιοσύνης.

Το μάθημα επιλογής «Κριτικές Προσεγγίσεις στην Αρχιτεκτονική Θεωρία και Σχεδιασμό» διδάσκεται για πρώτη φορά κατά το ακαδημαϊκό έτος 2026–27. Εστιάζει σε κρίσιμα και επίκαιρα ζητήματα που αφορούν την αρχιτεκτονική θεωρία και τον σχεδιασμό, καθώς και στις παιδαγωγικές τους προεκτάσεις. Για το ακαδημαϊκό έτος 2026–27, το μάθημα διερευνά το ζήτημα της «ανοικοδόμησης», εστιάζοντας στο παράδειγμα της Γάζας.

Γαζα, 2024 (Φώτο: UNRWA)

[, Γνώση, Κατανόηση, Αξιολόγηση]

Το μάθημα βασίζεται στην παρακολούθηση θεματικών διαλέξεων, οι οποίες πραγματοποιούνται από τον/τη διδάσκοντα/ουσα και προσκεκλημένους/ες ομιλητές/τριες, με την αξιοποίηση κατάλληλου οπτικοακουστικού υλικού. Παράλληλα, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες καλούνται να μελετούν, να αναλύουν και να συζητούν επιλεγμένα κείμενα, τα οποία προσφέρουν δυνατότητες εμβάθυνσης σε επιμέρους θεματικές του μαθήματος και υποστηρίζουν την εκπόνηση σύντομων θεωρητικών εργασιών. Μέσα από τις εκπαιδευτικές δραστηριότητες του μαθήματος επιδιώκεται, αφενός, η εμπέδωση και η διεύρυνση της γνώσης και, αφετέρου, η ανάπτυξη της κριτικής σκέψης, μέσα από την ενεργό συμμετοχή, την επικοινωνία, τη συζήτηση και τον διάλογο. Με την ολοκλήρωση του μαθήματος, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες αναμένεται να:

• Έχουν εξοικειωθεί με κριτικά θεωρητικά εργαλεία, έννοιες και προσεγγίσεις που αφορούν τη μελέτη διαδικασιών ανοικοδόμησης μέσα από αρχιτεκτονικές, χωρικές, ιστορικές και γεωπολιτικές οπτικές.
• Έχουν εξοικειωθεί με τη δυνατότητα μεταφοράς θεωρητικών εργαλείων από άλλα γνωστικά πεδία στην αρχιτεκτονική, καθώς και με την αξιοποίησή τους στη μελέτη τόσο της ιστορίας της αρχιτεκτονικής όσο και σύγχρονων χωροκοινωνικών φαινομένων
• Έχουν κατανοήσει τη σημασία της ιστορικής γνώσης και της θεωρητικής σκέψης για την ευρύτερη παιδεία του/της αρχιτέκτονα, καθώς και τις ευθύνες που απορρέουν από την άσκηση του επαγγέλματος
• Είναι σε θέση να προσεγγίζουν και να αναλύουν το αρχιτεκτονικό έργο αξιοποιώντας κατάλληλα θεωρητικά εργαλεία
• Έχουν κατανοήσει τη σημασία της διεπιστημονικής προσέγγισης στην αρχιτεκτονική και τη συμβολή διαφορετικών γνωστικών πεδίων στην κατανόηση του αρχιτεκτονικού και χωρικού φαινομένου
• Έχουν αναπτύξει κριτική αρχιτεκτονική σκέψη και την ικανότητα διατύπωσης και τεκμηρίωσης προσωπικών απόψεων, τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο
• Έχουν εξοικειωθεί με βασικές πτυχές της ερευνητικής διαδικασίας στην αρχιτεκτονική, όπως η διατύπωση ερευνητικών ερωτημάτων, η επιλογή και εφαρμογή μεθοδολογικών εργαλείων, η ανάλυση υλικού και η συγκρότηση και τεκμηρίωση επιχειρημάτων
• Έχουν ασκηθεί στη συγγραφή ακαδημαϊκών κειμένων και στη διαχείριση και αξιοποίηση διαφορετικών τύπων πηγών, όπως βιβλιογραφικές και ηλεκτρονικές πηγές, οπτικά αρχεία και άλλο ερευνητικό υλικό, καθώς και στη χρήση ακαδημαϊκών αναφορών και παραπομπών.  

Κύριος στόχος του μαθήματος είναι να χαρτογραφήσει τη διευρυμένη εμπλοκή της αρχιτεκτονικής και του σχεδιασμού σε διαδικασίες ανοικοδόμησης και το ρόλο τους στη διαμόρφωση κυρίαρχων λόγων και πολιτικών, αλλά και πρακτικών ανοικοδόμησης «από τα κάτω». Αντλώντας από εκτεταμένο ερευνητικό υλικό που συγκεντρώθηκε στο πλαίσιο του προγράμματος Αμφισβητούμενες Ανοικοδομήσεις σε Παγκόσμια Προοπτική, μέσα από διαλέξεις και προσκεκλημένες ομιλίες, το μάθημα θα συνδέσει τους προβληματισμούς του με την παραδειγματική περίπτωση της Γάζας.

Οι συμμετέχοντες/ουσες στο μάθημα καλούνται να εμπλακούν ενεργά με τα ερωτήματα και τους θεωρητικούς προβληματισμούς που αφορούν την ανοικοδόμηση. Αξιοποιώντας τη σχετική βιβλιογραφία, τις σεμιναριακές συζητήσεις, το υλικό των διαλέξεων και τις προσκεκλημένες ομιλίες, θα διαμορφώσουν κατά τη διάρκεια του εξαμήνου ατομικές εργασίες. Οι εργασίες μπορούν να προσεγγίσουν κριτικά έννοιες, πρακτικές και τόπους που συνδέονται με διαδικασίες ανοικοδόμησης, φωτίζοντας τόσο θεωρητικές συζητήσεις όσο και ιστορικά και σύγχρονα παραδείγματα. Θα έχουν τη μορφή γραπτού κειμένου, ενώ ενθαρρύνεται ιδιαίτερα η ανάπτυξη συνοδευτικού οπτικού υλικού με τη χρήση σχεδιαστικών εργαλείων, ψηφιακών και μη, όπως χαρτογραφήσεις, κολλάζ, σκίτσα, μοντέλα κ.ά.

Οι εργασίες θα τροφοδοτήσουν το Λεξικό της Ανοικοδόμησης, συμβάλλοντας στη συλλογική διαμόρφωση ενός ανοιχτού και διαρκώς εξελισσόμενου αρχείου εννοιών, πρακτικών και παραδειγμάτων που σχετίζονται με την ανοικοδόμηση.   

Η αξιολόγηση των φοιτητριών και των φοιτητών βασίζεται στην ποιότητα της εργασίας που παραδίδουν, καθώς και στον βαθμό συστηματικής επεξεργασίας της κατά τη διάρκεια του εξαμήνου. Συγκεκριμένα, η αξιολόγηση βασίζεται στα εξής:

90% Ατομική εργασία 
Οι φοιτήτριες και οι φοιτητές καλούνται να εκπονήσουν γραπτές θεωρητικές εργασίες, οι οποίες θα ενταχθούν στο Λεξικό της Ανοικοδόμησης. Οι εργασίες αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια του εξαμήνου, ενσωματώνοντας και υλικό από τις συζητήσεις στο μάθημα. Στην εκπόνηση τους περιλαμβάνεται η παρουσίαση θεωρητικών κειμένων σε προγραμματισμένα σεμινάρια, ενδιάμεσες παρουσιάσεις και τελική παράδοση των εργασιών. (Δες eclass > Περιγραφή και Οδηγίες Εκπόνησης Εργασίας)

10% Ενεργή συμμετοχή και συμβολή στο μάθημα
ο μάθημα επιδιώκει την ενεργή εμπλοκή των φοιτητριών και των φοιτητών στη συλλογική εκπαιδευτική εμπειρία, μέσα από την προσεκτική παρακολούθηση όλων των παρουσιάσεων, τη δημιουργική κριτική, τη διατύπωση ερωτημάτων στις διαλέξεις, τις ομιλίες και τα σεμινάρια, καθώς και την ανταλλαγή γνώσεων, ιδεών και υλικού μεταξύ όλων των συμμετεχουσών και συμμετεχόντων.

Οι γραπτές εργασίες αξιολογούνται με βάση τα ακόλουθα κριτήρια:

- Διατύπωση σαφών επιχειρημάτων.
- Δημιουργική εμπλοκή με τα ερωτήματα και τους προβληματισμούς που θέτει το μάθημα.
- Αξιοποίηση αναφορών σε κείμενα και στο έργο δημιουργών που παρουσιάζονται στο μάθημα, καθώς και σε ιδέες που διατυπώνονται από προσκεκλημένους ομιλητές και ομιλήτριες ή κατά τη διάρκεια συζητήσεων με τη συμμετοχή φοιτητριών και φοιτητών, ή/και προκύπτουν από αυτόνομη έρευνα.
- Ορθή αξιοποίηση των πηγών και σωστή χρήση των παραπομπών.  

Abreek-Zubiedat, Fatina. A Territory in Conflict: Eras of Development and Urban Architecture in Gaza. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press, 2025.

Weizman, Eyal. Ungrounding: The Architecture of Genocide. New York: Penguin Press, 2026. [αντίτυπο από το διδάσκοντα]

Gordillo, Gastón R. Rubble: The Afterlife of Destruction. Durham, NC: Duke University Press, 2014. [e-class > ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ]

Abreek-Zubiedat, Fatina and Petros Phokaides, “Living in and with Ruins: Decolonizing Spatial Pedagogies for Territories in Conflict,” City, Vol. 29, No. 3-4, (2025): 597 – 614.  https://doi.org/10.1080/13604813.2025.2517459  

Κάλφα, Κωνσταντίνα, Αυτοστέγαση, τώρα! Η Αθέατη Πλευρά της Αμερικανικής Βοήθειας στην Ελλάδα, Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή. 2026.

Hammad, Isabella. Αναγνωρίζοντας τον Ξένο: Για την Παλαιστίνη και την Αφήγηση. Μετάφραση Παναγιώτης Κεχαγιάς. Εισαγωγή Αθηνά Αθανασίου. Αθήνα: San Casciano, 2025. [Εύδοξος: 153581388]

Φιλιππίδης, Χρήστος. Το ά-λογο της Γάζας. Αθήνα: Futura, 2024. 

Σαΐντ, Έντουαρντ. Οριενταλισμός. Μετάφραση Φώτης Τερζάκης. Θεσσαλονίκη: Σάλτο, 2024. [Εύδοξος: 133032284]

https://eclass.uth.gr/courses/ARCH_U_328/